Vị thuốc Tùng hương

Tùng Hương là phần còn lại sau khi cất nhựa của cây Thông đuôi ngựa lấy tinh dầu có vị đắng ngọt, mùi thơm, tính ôn. Có tác dụng khu phong diệt khuẩn, sinh cơ, giảm đau, chữa mụn, nhọt, ghẻ lở.

A. Mô tả cây 

Thông là má»™t loại cây to, cao tá»›i 20-30m đường kính thân có thể tá»›i 2m, thân thẳng vỏ xù xì, nứt nẻ. Lá hình kim bao giờ cÅ©ng xanh tÆ°Æ¡i, chỉ có má»™t gân nhỏ, mọc tụ hai hay ba lá, tùy theo loài. “Hoa” là những khối hình nón gần nhÆ° không cuống.

Ở Việt Nam, Lào, Cămpuchia có mấy loài sau đây:

• Thông hai lá còn gọi là thông nhá»±a (Pinus merkusii Jungh et De Vries) thuá»™c họ thông Pinaceae: cây gá»— cao, lá hình kim dài, xanh đậm hai lá trong má»™t bẹ chung. Nón cái lá»›n, hoá gá»—, lá bắc dày cứng, hạt có cánh dẹt, cho nhiều nhá»±a, do đó mang tên thông nhá»±a.
• Thông hai lá còn gọi là thông Ä‘Æ°Æ¡i ngá»±a (Pinus massoniand Lambert) cùng thuá»™c họ Thông Pinaceae: Giống cây trên thân có vỏ nứt, mảnh tán dày, dá»±ng đứng. Cây cho ít nhá»±a, thường mọc xen kẽ vá»›i cây thông nhá»±a.
• Ở miền Nam Trung Bá»™ và Cămphuchia còn có thông ba lá (Pinus khasya Royle) thuá»™c cùng họ thông Pinaceae: Má»—i bẹ có ba lá.

Tại Trung Quốc, ở Quảng Đông và phúc kiến, người ta khai thác cây thông đuôi ngựa (mã vĩ tùng) (Pinus massoniana Lamber) và miền Bắc Trung Quốc khai thác cây du tùng (Pinus tabulaeformis Carr) thuộc cùng họ.

B. Phân bố, thu hái và chế biến 

• Ở miền Bắc nÆ°á»›c ta thông được trồng tập trung nhiều nhất ở Quảng Ninh, người ta Æ°á»›c tính thông chiếm hàng vạn hecta chạy suốt từ đông sang tây, sau đến Thanh Hoá, Nghệ An, Quảng Bình, má»™t ít ở Bắc Cạn, Thái Nguyên.
• Tại miền Nam, trên cao nguyên Langbiang giữa Phan Rang-Phan Thiết thông chiếm diện tích khoảng chục vạn hecta Lào, Cămpuchia cÅ©ng có nhiều.
• Thông Æ°a đất cát. Trồng thông bằng hạt. Sau 4-5 năm trồng thì bắt đầu tỉa, phải tỉa sao cho cành đụng nhau nhÆ°ng không xen kẽ vào nhau.
• Thường trồng thông sau 15-20 năm má»›i bắt đầu khai thác nhá»±a. Khi ấy cây có đường vòng chừng 60cm. Thường người ta phân biệt hai loại thông: Thông để sống lâu thì cứ 4 năm lấy nhá»±a má»™t lần và chỉ lấy nhá»±a khi nÆ¡i thân cây cách mặt đất 1,5m có đường vòng 1m. Loại thông cần chặt Ä‘i cho quang bá»›t thì lấy nhá»±a cho đến hết. Sau đó ngả cây. Cây thông cho nhá»±a nhiều nhất vào năm 60 tuổi, sau đó lượng nhá»±a giảm dần.
• Thời gian lấy nhá»±a bắt đầu từ tháng 3 đến tháng 10. NhÆ°ng ngay từ tháng 2, người ta đã cạo cho mỏng bá»›t vỏ trên má»™t khoang rá»™ng 10-15cm, dài 60-80cm. Đến tháng ba, người ta dùng má»™t loại cuốc nhỏ riêng đẽo má»™t mảnh vỏ rá»™ng khoảng 9cm, sau 1cm, vào lá»›p gá»— gác cao 3-4cm.
• Nhá»±a chảy từ vết thÆ°Æ¡ng ra nhÆ°ng rồi rất chóng ngừng lại. Đó là giai Ä‘oạn chảy nhá»±a chảy từ vết thÆ°Æ¡ng ra nhÆ°ng rồi rất chóng ngừng lại. Đó là giai Ä‘oạn chảy nhá»±a ban đầu có tinh chất sinh lý: Phần nhá»±a dá»± trữ trong cây bị dốc ra. Quanh vết thÆ°Æ¡ng sẽ thành má»™t lá»›p gá»— má»›i vá»›i rất nhiều mạch bài tiết. Cạo lần sau, nhá»±a sẽ chảy lại; nhá»±a chảy lần này do tính chất bệnh lý. Há»… thấy ngừng chảy lại nạo lại, má»—i tuần nạo má»™t lần. Năm đầu đẽo cao khoảng 60cm, năm thứ tÆ° chừng 3m.
• Muốn giữ cây sống lâu, cứ sau bốn năm lấy nhá»±a lại nghỉ má»™t năm. Năm đầu nạo ở phía đông, năm sau nạo cách chá»— năm trÆ°á»›c 1200. Nhá»±a chảy ra theo máng kẽm dính vào thân cây được hứng vào má»™t bình nhỏ bằng sành. Sau đó cho vào má»™t thùng sắt hay gá»— thể tích 17-18 lít.
• Ở Quảng Ninh, má»™t cây thông chung bình cho khoảng 18% tinh dầu và 60% tùng hÆ°Æ¡ng (côlôphan), nhÆ° vậy má»—i cây má»™t năm cho khoảng 700g tinh dầu và 2kg colophon. Nếu lấy kiệt cho đến chết, thì má»™t cây có thể cho tá»›i 8kg nhá»±a hay hÆ¡n nữa. Năng suất má»™t hecta thay đổi tùy theo tuổi của cây và số cây. Số cây trong má»™t hecta lúc đầu nhiều, sau 20 năm còn chừng 750 cây, sau 35 năm còn 250 cây, về sau chỉ để 70-100 cây trên má»™t hecta. Trung bình má»™t hecta cho khoảng 350-400kg nhá»±a. Những năm mÆ°a năng suất nhá»±a kém hÆ¡n, nhÆ°ng tá»· lệ tinh dầu lại cao hÆ¡n các năm khô ráo.
• Về phẩm chất nÆ¡i nào cất tốt, thì chất lượng nhá»±a cÅ©ng tốt hÆ¡n.
• Riêng trong năm 1955, tại Hoàng Mai (Nghệ An) cho được 700 lít tinh dầu má»—i tháng, tính ra má»™t năm có thể được 20 tấn tinh dầu và 40 tấn tùng hÆ°Æ¡ng.
• Nhá»±a thông thu hoạch về có thể Ä‘em tinh chế để sá»­ dụng: Cho nÆ°á»›c vào nhá»±a rồi Ä‘un nóng. Cặn và nÆ°á»›c sẽ lắng xuống dÆ°á»›i. Nhá»±a tốt nổi ở trên.
• Muốn chế tùng hÆ°Æ¡ng, người ta cho nhá»±a thông và nÆ°á»›c vào nồi rồi cất kéo hÆ¡i nÆ°á»›c. Tinh dầu sẽ cất theo hÆ¡i nÆ°á»›c, ta được tinh dầu thông, chất còn lại trong nồi cất là tùng hÆ°Æ¡ng (côlôphan). Nếu trÆ°á»›c khi cất tinh dầu, nhá»±a thông đã được tinh chế thì tùng hÆ°Æ¡ng sẽ sạch và ít tạp chất. Nếu nhá»±a thông chÆ°a được tinh chế trÆ°á»›c khi cất tinh dầu thì sau khi cất, ta phải tinh chế lại tùng hÆ°Æ¡ng vá»›i nÆ°á»›c. Chất bẩn sẽ lắng trong nÆ°á»›c. Nấu cần dùng dung môi nhÆ° benzene để hoà tan và lọc..

C. Thành phần hoá học 

• Trung tùng hÆ°Æ¡ng thành phần chủ yếu là anhydrite abietic, và má»™t ít axit abietic, tất cả khoảng 80%. Ngoài ra còn má»™t ít recsen, má»™t ít tinh dầu (khoảng 0,5%) và má»™t ít chất đắng.

D. Công dụng và liều dùng 

• Nhá»±a thông, tinh dầu thông và tùng hÆ°Æ¡ng có nhiều công dụng trong công nghiệp sÆ¡n, má»±c v.v… cho nên nhá»±a thông, tinh dầu thông, tùng hÆ°Æ¡ng thuá»™c loại tinh dầu và nhá»±a có nhu cầu to lá»›n, sản lượng to lá»›n trên thế giá»›i.
• Ở đây chỉ đóng khung trong công dụng ở y dược.
• Theo tài liệu cổ: Tùng hÆ°Æ¡ng có vị đắng, ngọt, tính ôn Ä‘á»™c, có tác dụng táo thấp, khÆ° phong, sát trùng, sinh cÆ¡, chỉ thống, bài nùng (hết Ä‘au, hết mủ). Thường dùng chữa mụn nhọt, ghẻ lở.
• Hiện nay tùng hÆ°Æ¡ng thường chỉ thấy hay dùng nấu cao dán nhọt. Hầu nhÆ° không thấy dùng uống trong.

E. Đơn thuốc có tùng hÆ°Æ¡ng 

• Cao tùng hÆ°Æ¡ng (tùng chi cao) (trích trong Chính trị chuẩn thẳng) dùng chữa những mụn nhọt lâu ngày không liền miệng.
• Tùng hÆ°Æ¡ng, hoàng liên, hoàng cầm, khổ sâm, sà sang tá»­, đại hoàng, khô phàn, hồ phấn, thủy ngân tất cả tán nhỏ, Ä‘un vá»›i mỡ lợn dán lên mụn nhọt.

Chú thích 

Cùng loại với tùng hương trong đông y còn hay dùng các vị sau đây:

1. Má»™t dược (Myrrha) còn gọi là Myrrhe là chất gôm nhá»±a chích từ cây Commiphora momol Engl. hay Commiphora abyssinica Engl., thuá»™c họ Trám (Burseraceae). Cây này chÆ°a thấy ở ta. TrÆ°á»›c đây ta nhập của Trung Quốc, nhÆ°ng bản thân Trung Quốc cÅ©ng phải nhập từ các nÆ°á»›c tây châu Phi, vùng Hồng Hải, Somali, Abytsini, Ả Rập. Thành phần chủ yếu của má»™t dược gồm 28-40% nhá»±a và tinh dầu, 61% gôm, 3-4% tạp chất và má»™t ít chất đắng. Tinh dầu má»™t dược chứa axit tá»± do, axit zxetic, axit panmitic (tinh dầu cÅ©), hay tinh dầu kết hợp (tinh dầu má»›i cất), andehyt cuminic, eugenola, limonene, pinen, tecpen và dipenten. Nhá»±a má»™t dược gồm 21-23% tan trong ête, và 5% không tan trobng ête. Phần tan chứa axit α và β myrrhololic. Phần không tan gồm 2 nhá»±a resin phenolic, α và β herabomyrrholola, α, β và γ axit commiphoric.

2. Đông y dùng má»™t dược để chế má»™t số cao dán nhọt có tính chất hoạt huyết, giảm Ä‘au, tiêu thÅ©ng. Có khi dùng làm thuốc Ä‘iều kinh. Tây y dùng trong công nghiệp nÆ°á»›c hoa, thuốc bổ, trấn kinh. Uống trong vá»›i liều 0,20 đến 2g. Nhữ hÆ°Æ¡ng (Mastic hay Olibanum) là chất nhá»±a dầu lấy ở cây nhÅ© hÆ°Æ¡ng (Pistacia lenticus L) thuá»™c họ Đào lá»™n há»™t (Anacardiaceae). Vì chất nhá»±a cây nhay chảy cuống đông thành hình giọt nhÆ° đầu vú lại có mùi thÆ¡m do đó có tên (nhÅ©; vú, hÆ°Æ¡ng: mùi thÆ¡m). Cây này cÅ©ng chÆ°a có ở nÆ°á»›c ta. Trườc đây ta phải nhập của Trung Quốc, nhÆ°ng Trung Quốc cÅ©ng nhập từ má»™t số nÆ°á»›c ven địa trung hải. Trong nhÅ© hÆ°Æ¡ng có 90% há»—n hợp axit mastixic C20H32O2, axit masticolic, và má»™t ít massicaresen. Ngoài ra có khoảng 2% tinh dầu mùi long não trong đó chủ yếu là d.pinen. NhÅ© hÆ°Æ¡ng thường dùng chế thuốc cao dán nhọt, chữa Ä‘au sÆ°ng tiêu Ä‘á»™c. Còn dùng trong công nghiệp chế biến vecni.